Akademiktiń ómirbayanı
Abatbay Dáwletov — filologiya ilimleriniń doktorı, professor, Ózbekstan Respublikası Ilimler akademiyasınıń akademigi, Qaraqalpaqstan Respublikasına miynet sińirgen ilim ǵayratkeri.
Abatbay Dáwletov 1942-jılı 20-sentyabrde Qaraqalpaqstan Respublikası Kegeyli rayonı Xalqabadtıń (Chapaev atındaǵı kolxoz) «Yabi» awılında diyqan shańaraǵında tuwıldı. Paxtakesh hám frontovik perzenti qaraqalpaq til bilimi tariyxındaǵı birinshi akademik boldı — ana tiliniń sesleniwin dál instrumentallıq usıllar járdeminde birinshi ret ólshegen, jazıp alǵan hám ilimiy táriyiplegen alım.
Onıń ómiri yarım ásirge jaqın Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti menen baylanıslı boldı: dekan orınbasarı, kafedra baslıǵı, dekan, dissertaciya qorǵaw boyınsha qánigelestirilgen keńestiń baslıǵı. Onıń basshılıǵında qaraqalpaq fonetistleriniń tutas mektebi qáliplesti, al onıń sabaqlıqları búgin de oqıwshılar menen studentlerge ana tiliniń dúzilisin ashıp bermekte.
Biografiyalıq film
Akademik Abatbay Dáwletov haqqında biografiyalıq film
Film kórnekli tilshisi-alimi, akademik Abatbay Dáwletovtiń ómiri hám ilimiy jolına baǵıshlanǵan.
Erte jılları: Kegeyli rayonında tuwılıp, jaslayınan bilimge umtılıwı.
Ilimiy xızmetkerligi: Leningradta aspiranturanı tamamlaǵan, kandidatlıq hám doktorlıq dissertaciyaların jaqlawı, Ózbekstan Ilimler akademiyasınıń akademigi bolıwı hám Qaraqalpaq mámleketlik universitetindegi jemisli miyneti.
Shańaraǵı hám miyrası: Bekhem shańaraq, párwazlı tárbiya hám qaraqalpaq til biliminiń rawajlanıwına qosqan úlesi.
Ómir jılnaması
-
42
1942
Xalqabad
Tuwılıwı
20-sentyabrde Kegeyli rayonı Xalqabadtıń (Chapaev atındaǵı kolxoz) «Yabi» awılında, keyin ala Ullı Watandarlıq urıstıń veteranı hám belgili paxtakesh brigadiri bolǵan Dáwlet Palımbetovtıń diyqan shańaraǵında tuwıldı.
-
1959-jılǵa shekem
Mektep jılları
Dáslepki ustazları
Baslawısh mektep, Staxanov atındaǵı jeti jıllıq mektep hám Xalqabad orta mektep-internatı. Dáslepki ustazları: Elmurat Xojamuratov, Embergen Erimbetov, Hilal Muyatdinov, Atabay Doshetov hám balaǵa tiri qaraqalpaq sóziniń gózzallıǵın ashıp bergen xalıq baqsısı Genjebay Tilewmuratov.
-
1959–1964
Nókis
Imtiyazlı diplom
Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutınıń tariyx-filologiya fakultetin imtiyazlı diplom menen tamamladı. Ustazları: K. Berdimuratov, A. Esemuratov, D. Nasırov, S. Axmetov hám akademik S. Kamalov.
-
1967–1972
Kiev, Leningrad
Sherba fonologiyalıq mektebi
Eki jıllıq ilimiy stajirovka: dáslep Kiev mámleketlik universitetiniń eksperimentallıq fonetika laboratoriyasında prof. N. I. Totskayanıń basshılıǵında, keyin Leningrad mámleketlik universitetiniń akademik L. V. Sherba atındaǵı dúnyaǵa belgili Eksperimentallıq fonetika laboratoriyasında.
M. I. Matusevich, L. R. Zinder, L. V. Bondarko, L. A. Verbitskaya (keyin ala SPbMU prezidenti), akademik A. N. Kononov, A. M. Sherbak hám S. N. Ivanovtan tálim aldı.
-
72
1972
Leningrad
Filologiya ilimleriniń kandidatı
«Házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń vokalizmi (eksperimentallıq-fonetikalıq izertlew)» temasında dissertaciya qorǵadı. 1976-jılı bul miynet Samarqandta monografiya bolıp basıldı. 1972–1978-jılları — dekan orınbasarı.
-
1978–1985
Berdaq atındaǵı QMU
Qaraqalpaq til bilimi kafedrasınıń baslıǵı
1979-jılı «Házirgi qaraqalpaq tili. Fonetika, leksikologiya» atlı birinshi joqarı oqıw orını sabaqlıǵı basıldı. 1980/1982-jılları docent ilimiy ataǵı berildi.
-
1985–1996
11 jıl dekan
Dekan
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń shet tiller fakultetiniń hám filologiya fakultetiniń dekanı. 1992–1996-jılları bir waqıtta ulıwma til bilimi kafedrasın basqardı.
-
92
1992–1993
Tán alınıw
Professor ataǵı hám singarmonizm teoriyası
1992 — professor ataǵı hám «Qaraqalpaqstan Respublikasına miynet sińirgen ilim ǵayratkeri» húrmetli ataǵı. 1993 — «Qaraqalpaq tilinde singarmonizm» fundamental monografiyası hám latın jazıwı tiykarındaǵı qaraqalpaq álipbesi ústindegi jumıstıń baslanıwı.
-
94
1994
Almatı
Filologiya ilimleriniń doktorı
Qazaqstan Ilimler akademiyasınıń Til bilimi institutında «Házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń ses dúzilisi» temasında doktorlıq dissertaciya qorǵadı. 1995-jılı ol Nókiste «Házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń seslik dúzilisi» kitabı bolıp basıldı.
-
1995
Tashkent
Ózbekstan Respublikası Ilimler akademiyasınıń akademigi
Ózbekstan Respublikası Ilimler akademiyasınıń haqıyqıy aǵzası bolıp saylandı — qaraqalpaq til bilimi tarawındaǵı birinshi akademik.
-
1996–2012
Shákirtler mektebi
Qaytadan kafedra basında
Qaytadan qaraqalpaq til bilimi kafedrasın basqardı — ulıwma alǵanda 27 jıl kafedra baslıǵı lawazımında. Dissertaciya qorǵaw boyınsha qánigelestirilgen keńestiń baslıǵı. «Qaraqalpaq til biliminiń tariyxı» (2001), «Til bilimi tiykarları» (2007), eki tomlıq «Sintaksis» (2009) hám «Morfologiya» (2010) basıldı.
-
Áá
2011–2012
Imla
Imla qaǵıydalarınıń jıynaǵı
«Qaraqalpaq tili imla qaǵıydalarınıń jıynaǵı» («Bilim», Nókis) avtorlarınıń biri. 2012-jılı kásiplesleri hám shákirtleri alımnıń 70 jıllıǵına arnalǵan yubiley estelikler jıynaǵın shıǵardı.
-
2015
Este
2015-jıl 8-aprel
Akademik Abatbay Dáwletov 200 den aslam ilimiy miynet, 53 sabaqlıq hám shákirtler mektebin — ondan aslam ilim kandidatları menen doktorların hám onlaǵan magistrlerdi qaldırıp, ómirden ótti.
Eksperimentallıq fonetika ásbapları
Kiev hám Leningradta úyrenilgen hám qaraqalpaq tiline birinshi ret qollanılǵan usıllar.
Rentgenografiya
Sesti aytqanda tildiń, erinniń hám kómeydiń jaǵdayınıń rentgen súwretleri — hár bir dawıslınıń artikulyaciyasınıń dál kórinisi.
Palatografiya
Tildiń tańlayǵa tiyiw izi: aldıńǵı hám artqı til dawıssızların, sonıń ishinde q/k hám ǵ/g reńklerin ajıratıwǵa múmkinshilik beredi.
Spektrografiya
Sesleniwdiń spektrallıq (formantlıq) analizi — pát astındaǵı dawıslılar sapasınıń obyektiv akustikalıq táriypi.
Oscillografiya
Ses tolqınınıń jazıwı: sozılıwı, intensivligi hám tiykarǵı ton jiyiligi — dawıslılardıń sozılıwı haqqındaǵı birinshi maqalanıń (1970) tiykarı.
Qaraqalpaq til ilimine qosqan úlesi
-
Qaraqalpaqstanda eksperimentallıq-instrumentallıq fonetikanıń tiykarın salıwshı
Qaraqalpaq tiline rentgenografiyanı, palatografiyanı, spektrografiyanı hám oscillografiyanı birinshi ret qolladı.
-
9 dawıslı hám 23 dawıssız fonema
Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde tuwrıdan-tuwrı toǵız dawıslı hám jigirma úsh dawıssız fonema bar ekenin ilimiy dálilledi.
-
«i», «u» diftongları; q/k, ǵ/g reńkleri; qatań «h»
«i» hám «u» háripleri menen belgilenetuǵın sesler fonetikalıq diftonglar (eki fonemanıń birikpesi) ekenin; q/k hám ǵ/g — eki fonemanıń tórt reńki ekenin; faringal «h» — qatań dawıssız ekenin dálilledi.
-
Singarmonizmniń ulıwma teoriyası
«Qaraqalpaq tilinde singarmonizm» (1993) monografiyasında singarmonizm túrkiy tillerde hind-evropa tillerindegi pát yamasa tonallıq tillerdegi ton sıyaqlı tiykarǵı prosodikalıq sóz jasawshı nızam ekenin hám ol pútkil sóz boyınsha dawıslılardı da, dawıssızlardı da basqaratuǵının kórsetti.
-
Latın álipbesi hám imla qaǵıydaları
Latın jazıwı tiykarındaǵı qaraqalpaq álipbesi hám imla reformasınıń (1993-jıldan) tiykarǵı arxitektorlarınıń biri; «Qaraqalpaq tili imla qaǵıydalarınıń jıynaǵı» (2011–2012) avtorlarınıń biri. 200 den aslam ilimiy miynettiń, sonıń ishinde mektepler, liceyler, kolledjler hám joqarı oqıw orınları ushın 53 sabaqlıqtıń avtorı.
Pedagogikalıq miyras
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetine 48 jıldan aslam xızmet etti. Ondan aslam ilim kandidatları menen doktorların hám onlaǵan magistrlerdi tayarladı; onıń shákirtleri búgin kafedralardı basqarıp, qaraqalpaq fonetikası boyınsha izertlewlerdi dawam ettirmekte.
| 1972–1978 | Dekan orınbasarı |
| 1978–1985 | Qaraqalpaq til bilimi kafedrasınıń baslıǵı |
| 1985–1996 | Shet tiller fakultetiniń dekanı; filologiya fakultetiniń dekanı |
| 1992–1996 | Ulıwma til bilimi kafedrasınıń baslıǵı |
| 1996–2012 | Qaraqalpaq til bilimi kafedrasınıń baslıǵı |
| — | Dissertaciya qorǵaw boyınsha qánigelestirilgen keńestiń baslıǵı |
Ustazları hám tálimgóyleri
Xalqabad
Mektep
- Elmurat Xojamuratov
- Embergen Erimbetov
- Hilal Muyatdinov
- Atabay Doshetov
- Genjebay Tilewmuratov, xalıq baqsısı
Nókis
Pedagogikalıq institut
- K. Berdimuratov
- A. Esemuratov
- D. Nasırov
- S. Axmetov
- Akademik S. Kamalov
Kiev, Leningrad
Fonetika laboratoriyaları
- N. I. Totskaya
- M. I. Matusevich
- L. R. Zinder
- L. V. Bondarko
- L. A. Verbitskaya
- Akademik A. N. Kononov
- A. M. Sherbak
- S. N. Ivanov